Dode planten in je tuin: weghalen of juist laten staan voor de winter?

Het kortste antwoord: laten staan, op een paar uitzonderingen na. Dat voelt in november tegen de gewoonte in, want de borders staan vol bruine stengels en verwelkte hoofden en elke tuinklus begint hier met opruimen. Toch is dat de plek waar een groot deel van de tuinbewoners de winter doorkomt. Biodiversiteitsadviseur Nienke Boone schreef in het vakblad Bijenhouden een oproep die alles samenvat: maak uw tuin niet winterklaar.

Wie er in die dode stengels zit

Wat er voor ons dood uitziet, is voor een insect een huis. Volgens Boone zijn uitgedroogde bloemstengels een ideale overwinteringsplek voor lieveheersbeestjes en hommels. Sommige vlinders en nachtvlinders leggen er hun eitjes in of hangen er als pop aan. Die poppen hebben vaak een schutkleur, dus je ziet ze niet als je knipt. Wie de plantenresten voor de winter weghaalt, gooit ze zonder het te weten mee in de container.

Ook de grond eronder telt mee. Afgestorven planten beschutten de bodem tegen gure wind, en samen met afgevallen blad vormen ze een laag waarin bodemdieren, overwinterende hommelkoninginnen, spinnen en padden beter overleven. Schimmels en bacteriën breken die laag langzaam af, waardoor er voeding in de bodem terugkomt. Dat is dezelfde logica als bij bladeren laten liggen, waar een Amerikaanse studie een duidelijk verschil in het voorjaar liet zien.

En dan de vogels. Uitgebloeide planten zitten vaak vol zaad, schrijft Boone, zoals zonnebloemen, rode zonnehoeden en zonnekronen. Die zaadhoofden zijn een natuurlijke voedselplek, en de Vogelbescherming vindt zo’n tuin het beste uitgangspunt, nog vóór bijvoeren. Bij de zonnehoed gingen we daar al dieper op in, in ons stuk over terugknippen of laten staan.

Het is ook niet alleen goed doen voor de natuur. Lieveheersbeestjes die in je stengels overwinteren, helpen in het voorjaar en de zomer tegen plaagdieren. Wat je nu laat staan, hoef je volgend jaar minder te bestrijden.

Wat je laat staan en wat je toch weghaalt

Laten staan betekent niet dat je nergens aan mag komen. Het verschil zit in wat een plant nog doet en waar hij staat.

• Laten staan. Vaste planten met stevige stengels en zaadhoofden, siergrassen en alles waar nog bessen of zaad aan zit. Ook vergeten appeltjes aan de boom of op de grond zijn volgens Boone een voedselbron.
• Wel knippen. Wat over het pad hangt of ergens echt in de weg staat. Dat is geen ramp, knip dan alleen dat stuk. Wat je afknipt, leg je op een hoop.
• Wel weghalen. Planten die zichtbaar ziek zijn. Die horen niet op de composthoop en niet tussen de rest, omdat je daarmee mogelijk ook de ziekte bewaart. Dat is ook de plek waar je in de moestuin wat strenger bent dan in de siertuin. In de moestuin van oktober lees je wat daar weg kan.
• Naar binnen in plaats van knippen. Vorstgevoelige planten in potten. Weeronline raadt aan nu vast plek te maken in de schuur of garage, zodat je ze snel binnen hebt als het gaat vriezen.

Twijfel je over houtige planten en struiken, dan speelt er iets anders mee. Daar gaat het niet om de insecten maar om de plant zelf, en sommige snoei je in de herfst beter niet. Dat staat in ons overzicht van acht planten die op het voorjaar wachten.

Waar je het snoeisel laat

Ook wat je wel afknipt hoeft de tuin niet uit. Groen Vandaag raadt aan om niet te netjes te zijn en hoopjes bladeren, dorre planten en potten te laten liggen, als plek voor egels, kikkers, padden en lieveheersbeestjes. Weeronline adviseert in zijn novemberlijst hetzelfde met snoeihout en bladeren in een hoek van de tuin, en Hart van Nederland voegt toe dat je zo’n hoop in de wintermaanden niet moet verstoren. Laat hem dus rustig liggen tot het voorjaar.

Wanneer je dan wel opruimt

Het moment komt vanzelf, maar het ligt later dan je denkt. De Vlinderstichting raadt in een nieuwsbrief aan om afgestorven delen pas laat in het voorjaar weg te knippen, als de insecten uit hun winterrust zijn ontwaakt. Wie in februari al met de schaar klaarstaat, is dus te vroeg. Een zachte dag in maart is ook nog aan de vroege kant.

Knip dan niet alles in één keer tot op de grond, maar werk in stukken, en leg de stengels nog even in een hoek zodat wat erin zit alsnog kan uitvliegen. Tegen die tijd komen de nieuwe scheuten al op en verdwijnen de oude stengels vanzelf uit het zicht. Tot die tijd heb je in de winter een tuin met structuur: berijpte zaadhoofden doen het op een koude ochtend een stuk beter dan kale aarde. En ben je toch buiten bezig in november, dan zijn er genoeg andere dingen die bijen en hommels helpen.