Herfstplanten in je tuin: elf soorten voor kleur tot de vorst
Elf populaire herfstplanten naast wat imkers zeggen over voedsel in oktober en november: welke soorten bijen en vogels echt helpen, wat je nu plant en hoe ze de winter doorkomen.
In oktober en november wordt de tuin stiller, maar helemaal leeg is hij niet. Op zachte dagen vliegen er nog hommels, honingbijen en de laatste vlinders, en die zoeken voedsel op een moment dat er weinig te halen is. Een tuin met de juiste herfstplanten geeft ze dat. En voor jezelf levert het kleur op in de weken dat de rest van de border al bruin wordt.
GroenVandaag zette op 22 oktober elf populaire herfstplanten op een rij, met hulp van de Tuinen van Appeltern. Het is een mooie lijst, maar niet elke plant op die lijst doet even veel voor insecten. Wij hebben de lijst naast wat imkers zelf schrijven over de herfst gelegd, en dat geeft een eerlijker beeld.
Waarom de herfst krap is voor bijen
De zomer is voor bijen meestal geen probleem. Er bloeit genoeg. Het tekort zit aan de randen van het seizoen. Een brochure van Landschap Erfgoed Utrecht noemt het vroege voorjaar en september en oktober de periodes van voedselschaarste, de zogenoemde hunger gaps. Bijen zijn daar zeer gevoelig voor. Een week zonder voedsel kan voor een bij al fataal zijn. Bovendien vliegt een gemiddelde wilde bij maximaal zo’n honderd meter rond zijn nest. Wat er in jouw tuin bloeit, telt dus echt.
Imker Albert van IJssel schreef in Bijenhouden, het blad van de Nederlandse Bijenhoudersvereniging, dat hij in oktober en november eigenlijk maar vijf planten kent die bijen dan nog bevliegen als het weer meewerkt. Lamsoor, reuzenbalsemien, witte klaver, gewone berenklauw en klimop. Daarnaast bloeien er wel andere soorten, zoals de Chinese anemoon en de enkelbloemige herfstaster, maar die komen niet in grote aantallen voor. Het probleem is vaak de temperatuur. In de herfst is het geregeld te koud voor bloemen om stuifmeel los te laten en nectar af te scheiden.
Dat verklaart waarom klimop in de herfst zo belangrijk is. Imkers met klimop in de buurt zijn volgens Van IJssel vaak verbaasd over hoeveel wintervoer hun bijen nog hebben binnengehaald. Heb je klimop in de tuin, laat hem dan nu bloeien.
De elf planten, en wat ze voor insecten doen
| Plant | Wat GroenVandaag noemt | Voor insecten en vogels |
|---|---|---|
| Vuurdoorn (Pyracantha) | Witte bloemen in mei en juni, kleurrijke bessen in herfst en winter, groenblijvend, grote doornen | Bessen voor merels, lijsters en kramsvogels |
| Struikveronica (Hebe) | Trossen witte, paarse of roze bloemen, nectarrijk | Vlinders en bijen zijn er volgens GroenVandaag fan van |
| Bolchrysant | Veel kleine bloemetjes, kan lagere temperaturen aan, eenjarig | Vooral sierwaarde |
| Herfstanemoon (Anemone hybrida) | Roze bloei van augustus tot oktober, 80 tot 100 centimeter, halfschaduw | Bijenhouden noemt de verwante Chinese anemoon als laatbloeier die bijen bezoeken |
| Purperklokje (Heuchera) | Gekleurd blad het hele jaar | Vooral een bladplant |
| Lampenpoetsergras (Pennisetum) | Aren als flessenborstels, bloei juli tot september, blijft mooi na de bloei | Uitgebloeide aren laten staan |
| Bergthee (Gaultheria) | Rode, roze of witte bessen tot in het voorjaar, wil zure grond | Bessen die lang blijven hangen |
| Struikheide (Calluna) | Inheemse plant, bloeit als de zomerbloeiers voorbij zijn | Hommels en bijen zijn er volgens GroenVandaag dol op |
| Kardinaalsmuts (Euonymus alatus) | Rozerode herfstkleur, bloemen vallen niet op | Vooral voor de herfstkleur |
| Chinese franjeboom (Disanthus) | Paarsrode bloemen na de winter, hartvormig blad | Vooral voor blad en kleur |
| Herfstaster | Lange bloei, lila, wit of roze met geel hart | Bijenhouden noemt de enkelbloemige herfstaster als laatbloeier voor bijen |
Wie vooral iets voor bijen en hommels wil doen, kiest dus uit deze lijst de struikheide, de struikveronica, de herfstaster in een enkelbloemige vorm en de herfstanemoon. De vuurdoorn en de bergthee zijn er meer voor de vogels, de kardinaalsmuts, het purperklokje en de franjeboom zijn vooral mooi. Dat is geen bezwaar. Een tuin hoeft niet alleen uit bijenplanten te bestaan, zolang er genoeg tussen staat.
Wat je nu nog plant
Het najaar is plantseizoen. De grond is nog warm en vochtig, en een plant die nu de grond in gaat, kan voor de winter wortels maken. Struikheide, struikveronica en herfstaster zijn vaste planten of struikjes die je nu prima zet. Kies bij het kopen planten die niet met bestrijdingsmiddelen zijn behandeld. Hoe je die herkent, staat in ons stuk over gifvrije tuinplanten kopen.
- Struikheide hoort bij de heidefamilie en wil, net als de bergthee, een zure, niet te droge grond. Heb je die grond niet, zet hem dan in een pot of bak met heidegrond.
- Herfstanemoon wil halfschaduw. In de volle zon kan het ook, maar dan moet de bodem vochtig genoeg blijven.
- Vuurdoorn kan los in een pot, tegen een muur of als haag. Let op de doornen, ook bij het planten.
- Struikveronica staat goed in een pot op het terras of balkon, waar je de bloei van dichtbij ziet.
Waarom oktober en november juist goede maanden zijn voor vaste planten, lees je in ons stuk over vaste planten in het najaar planten. Wil je ook in het vroege voorjaar iets voor bijen doen, het andere hunger gap, plant dan nu bloembollen. Welke soorten de meeste nectar geven, staat in ons overzicht van bloembollen voor bijen en hommels.
Zo komen ze de winter door
De meeste planten op deze lijst zijn winterhard, maar er zijn een paar uitzonderingen en aandachtspunten.
- Bolchrysanten zijn kasgewend. GroenVandaag noemt ze eenjarig, en de bolvorm uit de winkel is onder gestuurd licht opgekweekt. In de pot overleven ze een strenge vorst meestal niet. Hoe je ze toch langer in leven houdt, lees je in ons stuk over chrysanten na de bloei.
- Laat uitgebloeide planten staan. Imker en kweker Pieter van Manen schrijft in Bijenhouden dat wat in oktober afsterft voor veel mensen rommel is, maar voor insecten een uitstekende overwinteringsplek. Wie het tussen oktober en maart weghaalt, haalt ook de poppen, eieren en slapende insecten weg. Het lampenpoetsergras en de herfstaster mogen dus tot het voorjaar blijven staan.
- Laat bessen hangen. Vuurdoorn en bergthee houden hun bessen tot ver in de winter of zelfs tot het voorjaar. Dat is voedsel voor vogels als er weinig anders is.
- Bescherm potten tegen natte kou. Planten in potten hebben meer last van vorst dan planten in de grond. Zet ze dicht tegen de muur of verhoog ze op potvoetjes, zodat water weg kan.
Een tuin vol herfstkleur en een tuin waar insecten iets aan hebben, zijn dus niet hetzelfde, maar ze gaan prima samen. Zet tussen de mooie bladplanten een paar echte laatbloeiers, laat de klimop en de uitgebloeide stengels staan, en je tuin is tot de eerste vorst een tankstation voor wat er nog vliegt.
