Een moestuin die weinig water vraagt: zo bereid je hem nu al voor

Na een jaar met lange droge periodes heeft bijna iedere moestuinier wel een avond met de gieter of de slang achter de rug die eigenlijk niet te doen was. Het goede nieuws is dat je de belangrijkste stap om volgend jaar minder te sproeien nu zet, in het najaar. Water vasthouden begint niet in juli bij de kraan maar in de bodem, en een bodem die als spons werkt, bouw je in de maanden dat er weinig groeit.

In Alphen aan den Rijn laten vrijwilligers zien hoe dat er in het groot uit kan zien. Stadstuin De Schittering aan de Briljantstraat legt een zogenoemde keyhole garden aan, een moestuin die naar verwachting ruim 30 procent water bespaart. Dat meldde Nieuws in Alphen op 22 oktober. De aanleg wordt op zaterdag 31 oktober afgerond.

Een moestuin op een composthoop

Een keyhole garden is een rond verhoogd bed met in het midden een korf. Van bovenaf lijkt het op een sleutelgat, vandaar de naam. Het bed is opgebouwd uit lagen natuurlijk materiaal. In Alphen gebruiken ze hout, houtsnippers, karton, vers gras, stro, bladeren en rijpe compost. In de korf gooien de vrijwilligers regelmatig organisch materiaal en water, en dat sijpelt langzaam naar de planten.

Harold Koelemij, voorzitter van de initiatiefnemer Stichting Help Anders, vat het in Nieuws in Alphen samen als „Zie het maar als een moestuin op een composthoop.” De lagen vormen samen een grote spons die water opneemt en langzaam weer afgeeft. Het concept ontstond in de jaren negentig in Lesotho, in zuidelijk Afrika, voor plekken waar water schaars is en de bodem arm.

De stadstuin werkt nu met regenwater dat bij buurthuis De Mozaïek wordt opgevangen, ongeveer 5.000 liter. Dat is alleen beschikbaar als het genoeg regent, en daar zat dit jaar het probleem. Of de methode echt zoveel bespaart, moet de praktijk uitwijzen. De vrijwilligers volgen de resultaten tot eind volgend jaar. Werkt het, dan komt er een tweede en misschien een derde.

Dat eerlijke voorbehoud is terecht. Die 30 procent is een verwachting, geen meting. Maar het principe erachter is goed onderbouwd, en dat principe kun je in elke moestuin gebruiken, ook zonder een rond bed met een korf.

Waarom organisch materiaal water vasthoudt

Organische stof in de bodem werkt als een spons. Het houdt water vast dat anders wegzakt, en het maakt de grond luchtiger zodat regen er beter in kan. Hoeveel dat scheelt, is in de landbouw onderzocht. In een rapport van CLM Onderzoek en Advies dat bij Wageningen University & Research is gepubliceerd, staat een rekenregel. Elke procent extra organische stof in de bovenste 30 centimeter houdt op zandgrond 6,8 millimeter extra water vast en op kleigrond 9,3 millimeter. Een millimeter is een liter per vierkante meter.

Dat lijkt weinig, maar reken het om naar een moestuinbed van vier vierkante meter op zandgrond. Eén procent meer organische stof betekent daar zo’n 27 liter extra water dat de bodem zelf bewaart. Dat zijn bijna drie gieters van tien liter die je niet hoeft te halen, elke keer dat de bodem na regen weer volloopt. Het zijn cijfers voor akkers, dus voor een volkstuin een grove schatting. Een procent meer organische stof bereik je ook niet in één winter. Maar de richting klopt, en elk jaar dat je materiaal toevoegt, telt mee.

Wat je nu in het najaar doet

Je hoeft geen keyhole garden te bouwen om hetzelfde te bereiken. Het gaat om drie dingen, de bodem bedekken, organisch materiaal toevoegen en de structuur met rust laten.

1. Laat geen grond kaal liggen. Leg na de laatste oogst een laag blad, stro of grasmaaisel op de bedden. Dat beschermt tegen dichtslaan door regen en voedt het bodemleven. Wat een mulchlaag in de winter verder doet, staat in ons stuk over mulchen in de herfst.
2. Breng compost aan. Rijpe compost is het rijkst aan organische stof. Strooi een laag van een paar centimeter op de bedden en laat de wormen hem de grond in werken.
3. Zaai een groenbemester. Waar nog ruimte is, kan een groenbemester de winter over staan. De wortels houden de grond open en het blad gaat in het voorjaar terug de bodem in.
4. Spit niet diep. Omspitten breekt de gangen van wormen en schimmeldraden af die de grond sponsachtig maken. Leg het materiaal er liever bovenop.
5. Bouw een kleine composthoop of bak. Blad, moestuinresten en keukenafval vormen samen volgend jaar de compost die je nodig hebt.

Wat je dit najaar nog oogst, zaait en opruimt, lees je in ons overzicht van de moestuin in oktober.

Plantkeuze en water opvangen

Het tweede deel van de besparing zit in wat je plant en waar je water vandaan haalt. Twee dingen kun je nu al regelen.

Leg een regenton aan bij de schuur of het tuinhuis. In de winter en het voorjaar valt er genoeg om hem vol te krijgen, en in mei heb je dan een voorraad die je anders uit de kraan haalt. Hoe je dat in een gewone tuin aanpakt, lees je in ons stuk over regenwater opvangen.

Maak een plan voor volgend jaar waarin je dorstige gewassen bij elkaar zet, dicht bij de ton of het kraantje. Dan geef je gericht water in plaats van de hele tuin nat te sproeien. Planten die diep wortelen, kunnen langer zonder, en jonge zaailingen hebben het in de eerste weken het meest nodig. Geef dan liever af en toe veel dan elke dag een beetje, zodat de wortels de diepte in groeien.

Kijken in Alphen

De Schittering is sinds 2023 een sociale voedseltuin van zo’n 900 vierkante meter, waar vrijwilligers groente en fruit zo natuurlijk mogelijk telen. Naast de keyhole garden willen ze de bodem verder verbeteren en een eetbare haag aanleggen. Hoe zulke tuinen werken en hoe je meedoet, lees je in ons stuk over sociale voedseltuinen. Het is precies het soort proef waar je als thuistuinier van leert, omdat ze de uitkomst eerlijk gaan meten.