Houtkachel winterklaar maken: zo stook je schoner en met minder rook in huis

Zodra de avonden kouder worden, gaat bij veel mensen de houtkachel weer aan. Na een zomer stilstand is het slim om hem eerst even na te lopen. Tuinseizoen zette de klusjes op een rij: as eruit, ruit schoon, afdichtingen en platen nakijken, het rookkanaal laten vegen en droog hout klaarleggen. Dat is een goede lijst. Alleen gaat hij vooral over de kachel, en minder over wat je zelf inademt.

Daar wil ik het hier over hebben. Want wie een houtkachel heeft, haalt de rook ook gewoon het eigen huis in. Volgens Milieu Centraal komt er bij een gemiddeld avondje stoken zo’n 28 gram fijnstof uit de schoorsteen, ongeveer 7 gram per uur. Bij een meting in een woonkamer bleek een deel daarvan ook binnen te blijven hangen. Ik ga je niet vertellen dat je nooit meer mag stoken. Wel dat het verschil tussen een schone en een vieze stookavond groter is dan de meeste mensen denken, en dat je het grootste deel daarvan zelf in de hand hebt.

Waarom onderhoud ook over je longen gaat

Het onderhoud uit het lijstje van Tuinseizoen lijkt technisch, maar bijna elke stap heeft met de verbranding te maken. En een goede verbranding is precies wat het verschil maakt tussen rook en warmte.

De deurafdichting. Een versleten koord rond de deur laat valse lucht binnen. Dan kun je de kachel minder goed regelen en brandt het vuur onrustig. Kun je een vel papier tussen de dichte deur trekken zonder weerstand, dan is het koord aan vervanging toe.

De vermiculietplaten. Die houden de hitte in de verbrandingsruimte vast. Is een plaat gebroken of flink afgebrokkeld, dan wordt het vuur koeler en verbrandt het hout minder volledig. Dat zie je terug als zwarte aanslag op de ruit en als meer rook uit de schoorsteen.

Het rookkanaal. Laat het vegen voordat je weer begint. Roet in het kanaal verslechtert de trek, en bij een slechte trek komt er sneller rook terug de kamer in als je de deur opent. Milieu Centraal noemt ook de kans op een schoorsteenbrand als reden om dit niet over te slaan.

De luchttoevoer. Haal de openingen vrij van as en stof. Een vuur dat te weinig lucht krijgt, gaat smeulen, en een smeulend vuur geeft de meeste schadelijke stoffen.

Droog hout is de grootste winst

Als ik er een ding uit moet kiezen, dan is het dit. Nat of vers hout brandt slecht, geeft veel rook en zet aanslag af in de kachel en het kanaal. Tuinseizoen zegt het ook, en het is de stap waarop het vaakst wordt bezuinigd, omdat hout er van buiten droog uit kan zien terwijl het van binnen nog vochtig is.

Een paar dingen helpen. Bewaar je hout onder een afdak waar de wind erlangs kan, en niet in een afgesloten schuur of onder een zeil dat tot de grond hangt. Leg het niet direct op de grond, maar op pallets of balken. En koop liever in het voorjaar dan in oktober, zodat het een zomer extra kan drogen. Klinkt hout hol als je twee blokken tegen elkaar slaat en zie je scheurtjes in de kopse kant, dan is het meestal goed. Twijfel je, dan geeft een eenvoudige vochtmeter uit de bouwmarkt zekerheid. Over hoe je haardhout goed laat drogen, schreven we eerder een apart stuk.

Stook alleen schoon, onbehandeld hout. Oude planken, sloophout met verf, spaanplaat en tijdschriften horen er niet in. Bij geverfd en geïmpregneerd hout komen stoffen vrij die je echt niet in huis wilt hebben.

Zo stook je met minder rook

De manier van stoken maakt minstens zoveel uit als de kachel zelf. Een paar gewoontes leveren direct minder rook op.

• Kijk eerst op de Stookwijzer. De Stookwijzer van het RIVM geeft per postcode een advies in geel, oranje of rood. Bij windkracht 2 of minder is het altijd code rood, omdat de rook dan tussen de huizen blijft hangen. Volgens Milieu Centraal is het meer dan de helft van de tijd code oranje of rood. Sommige gemeenten verbieden stoken bij oranje of rood.
• Geef het vuur lucht. Knijp de luchttoevoer niet dicht om het hout langer te laten branden. Dat is precies het smeulen dat je wilt voorkomen. Liever een kleiner vuur dat fel brandt dan een grote stapel die de hele avond nasmeult.
• Leg niet te veel tegelijk in. Een volle kachel koelt af als je er koude blokken op legt. Een paar blokken tegelijk, en pas bijleggen als het vorige hout bijna is opgebrand.
• Doe de deur rustig open. Zet eerst de luchttoevoer even helemaal open en wacht een paar tellen voordat je de deur opent. Dan trekt de rook naar boven en niet de kamer in.

Binnen helpt ventileren. Zet een rooster open of laat de mechanische ventilatie aan, ook als het buiten koud is. Een houtkachel heeft zuurstof nodig, en in een goed afgesloten huis is die er niet vanzelf. Een koolmonoxidemelder hoort er gewoon bij. Waar je op let bij het kiezen, lees je in ons stuk over koolmonoxidemelders.

En als je kachel al wat ouder is

Ook een goed onderhouden oude kachel blijft een bron van fijnstof. Milieu Centraal raadt af om een oude tweedehands houtkachel te kopen. Een kachel die na 2022 in Nederland op de markt kwam en een CE-markering heeft, voldoet aan de Europese Ecodesign-eisen en stoot minder uit. Wie een gemiddelde houtkachel of inzethaard vervangt door een pelletkachel, vermindert de fijnstof volgens Milieu Centraal met zo’n 70 procent, zolang je hem niet vaker gaat gebruiken.

Mijn eigen conclusie is eenvoudig. De gezondste kachel is de kachel die uit staat, en dat weet iedereen die er een heeft eigenlijk ook wel. Maar als je stookt, doe het dan op de goede avonden, met droog hout en een vuur dat genoeg lucht krijgt. Dat scheelt voor je eigen longen, en voor die van de buren, die er niet voor hebben gekozen.