Kras in je antiaanbakpan: hoeveel plastic in je eten komt en wanneer je vervangt
Eén kras in een teflonpan laat duizenden deeltjes los, een kapotte coating miljoenen. Wanneer je pan op is, hoe je hem spaart en wat de alternatieven zijn.
Eén kras in een antiaanbakpan kan duizenden plastic deeltjes loslaten. Met dat bericht kwam Duurzaam Nieuws op 19 november, op basis van onderzoek van de University of Newcastle en Flinders University in Australië. Het is geen nieuwe studie: ze verscheen in 2022 in het vakblad Science of The Total Environment. Maar de vraag die ze oproept, staat in veel keukens nog open. Wanneer is je pan eigenlijk op?
Wat de onderzoekers vonden
Het team rond Yunlong Luo testte zes pannen, nieuw en gebruikt, en bootste koken en afwassen na zonder eten of olie. Omdat teflon (de stof PTFE) lastig te volgen is, gebruikten ze een techniek met Raman-beeldvorming en een rekenmodel om de deeltjes zichtbaar te maken. Volgens Flinders University kan één kras in de coating ongeveer 9100 deeltjes loslaten. Bij een flink beschadigde coating telden ze tot zo’n 2,3 miljoen micro- en nanoplastics.
Belangrijk is wat het onderzoek niet zegt. Er zat geen eten in de pan, dus het laat niet zien hoeveel deeltjes werkelijk in je maag terechtkomen. Ook konden de onderzoekers niet vaststellen wat de deeltjes in het lichaam doen. Ze telden alleen PTFE en geen andere PFAS-stoffen. Hoogleraar Youhong Tang noemt het een duidelijke waarschuwing om zorgvuldig te zijn bij de keuze en het gebruik van kookgerei, en vraagt om meer onderzoek naar de risico’s.
Het verschil tussen 9100 en 2,3 miljoen is de eigenlijke boodschap voor thuis. Eén kras is iets anders dan een coating die loslaat. Hoe verder een pan beschadigd is, hoe meer hij afgeeft.
Wanneer je pan op is
Een antiaanbakpan slijt altijd, ook als je er zuinig op bent. Het onderzoek geeft geen harde grens, maar uit wat de onderzoekers maten volgt een praktische volgorde.
- Een dof of iets ruw oppervlak is normale slijtage van het gebruik. De pan bakt minder goed, maar de coating is nog dicht.
- Losse krassen tot op het metaal zijn het moment om op te letten. Dit is wat de onderzoekers met één kras bedoelen.
- Bladders, schilfers of plekken waar de coating loslaat horen bij de zwaar beschadigde pannen uit het onderzoek, met de hoogste aantallen deeltjes. Dan is de pan echt op.
Zie je zwarte schilfertjes in je roerei, dan weet je genoeg.
Zo spaar je de pan die je hebt
De meeste krassen ontstaan niet bij het bakken maar bij alles eromheen. Wie een pan langer heel wil houden, let op een paar gewoontes.
- Kies het juiste keukengerei. Geen metalen garde of vork in de pan. Hout of siliconen kras minder. Let wel op zwart plastic: daarin werden vlamvertragers gevonden, zoals we schreven in ons stuk over zwart plastic keukengerei.
- Afwassen zonder schuurspons. De onderzoekers bootsten ook het afwassen na, en noemen het schoonmaken een punt van aandacht bij versleten coatings. Een zachte spons en warm water zijn genoeg.
- Stapel niet zonder bescherming. Een pan in een pan schuurt. Een theedoek of stuk karton ertussen voorkomt dat.
Welke alternatieven er zijn
Wie zijn pan vervangt, hoeft niet per se weer voor een antiaanbaklaag te kiezen. Er zijn drie richtingen die elk hun eigen gewoontes vragen.
Gietijzer gaat tientallen jaren mee en krijgt een natuurlijke bak-laag van ingebrande olie. Hij is zwaar, moet na de afwas droog en licht ingevet worden en heeft even tijd nodig voordat er niets meer aan plakt. Plaatstaal werkt net zo, maar is lichter en warmt sneller op. Roestvrij staal heeft geen laag die kan slijten; met de pan goed voorverwarmen en genoeg vet laat ook een ei vanzelf los.
Keramische pannen worden vaak genoemd als PFAS-vrij alternatief. Hoe het zit met de veiligheid van die coatings, lees je in ons stuk over de coating van keramische pannen. Ook die laag slijt, dus dezelfde zorg voor de pan geldt daar.
Een eerlijke conclusie is dat het onderzoek geen reden geeft om een gave pan weg te gooien. Wel om hem goed te behandelen, en om afscheid te nemen zodra de coating gaat loslaten. Dat is ook de duurzaamste keuze: een pan die lang heel blijft, hoeft minder vaak vervangen te worden.