Koffiedik in je plantenbak helpt minder dan gedacht, en soms schaadt het

Het filter uit het koffiezetapparaat boven een plantenpot uitkloppen voelt als de ideale kringloop. Afval wordt voeding, en je hoeft er niets voor te kopen. Duurzaam Nieuws zette vandaag op een rij waarom dat beeld niet klopt. Het stuk leunt op een studie van de Universiteit van Melbourne uit 2016, waarin vijf plantensoorten slechter groeiden toen er vers koffiedik door de grond zat. Het onderzoek is dus niet nieuw, maar de gewoonte is nog springlevend. En het mooie is dat het restje koffie niet weg hoeft. Het moet alleen eerst een omweg maken.

Wat de onderzoekers in Melbourne zagen

Sarah Hardgrove en Stephen Livesley mengden gebruikt koffiedik rechtstreeks door verschillende soorten tuingrond, met en zonder extra mest. Ze publiceerden de resultaten in het vakblad Urban Forestry & Urban Greening. Bij broccoli, prei, radijs, viooltjes en zonnebloemen bleef de groei achter. Dat is een opvallend gemengd gezelschap van groente en bloemen, en dat maakt het lastig om te denken dat het alleen om een paar gevoelige soorten gaat.

Het interessante zit in wat de onderzoekers uitsloten. Extra mest maakte het verschil niet goed, en de zuurgraad van de grond veranderde niet zo dat het de slechte groei verklaarde. Daarom achten ze een giftige werking van stoffen in het koffiedik zelf het waarschijnlijkst. Dat is een belangrijk detail, want de reflex bij een plant die het slecht doet is vaak om nog wat voeding toe te voegen. Volgens deze proef los je het daar niet mee op.

Waarom vers koffiedik de wortels dwarszit

Er spelen een paar dingen tegelijk. Na het zetten blijft er cafeïne in het dik achter. Duurzaam Nieuws noemt schattingen van ongeveer 6 tot ruim 8 milligram per gram gebruikt koffiedik. Koffieplanten maken die stof zelf aan als verdediging, en in laboratoriumproeven remt cafeïne de groei van bacteriën, schimmels en jonge planten. Onderzoek uit 2009 koppelde dat aan een minder goede wortelontwikkeling. Daarnaast bevat koffiedik chlorogeenzuur, een stof die de ontkieming van zaden kan remmen.

Dan is er de stikstof. Vers koffiedik is nog geen mest. Bodemleven moet het eerst afbreken, en tijdens dat werk leggen die microben tijdelijk stikstof vast die anders voor de wortels beschikbaar was. Je strooit het dus met het idee dat je de plant iets geeft, terwijl de grond in het begin juist iets wegneemt.

Eerlijk is eerlijk, de laboratoriumproeven gebruiken vaak hoge doses en je kunt ze niet een op een vertalen naar een eetlepel op je vensterbank. Maar het verklaart wel waarom rechtstreeks strooien iets heel anders is dan koffiedik dat eerst is verteerd.

In een pot gaat het sneller mis dan in de tuin

Op de vensterbank komt er nog een probleem bij. Een laag koffiedik op potgrond droogt aan de bovenkant op tot een korst, terwijl het daaronder vochtig blijft. Dat geeft schimmel aan het oppervlak een kans en trekt varenrouwmuggen aan, die kleine zwarte vliegjes die rond kamerplanten blijven hangen. In een pot blijft koffiedik bovendien langer liggen dan in de volle grond, schrijft Duurzaam Nieuws.

Juist in de winter is dat vervelend. Kamerplanten groeien dan nauwelijks en hebben weinig voeding nodig, en als de verwarming aangaat heb je al genoeg aan je hoofd om ze in conditie te houden. Op alleenpuur schreven we eerder hoe je kamerplanten door de droge winterlucht helpt, en een korst koffiedik past daar slecht bij.

Hier laat je vers koffiedik beter weg

Uit het onderzoek en de adviezen die Duurzaam Nieuws aanhaalt volgt een vrij duidelijk beeld van waar je het beter niet gebruikt.

• Bij zaaien. Zaad dat rechtstreeks in koffiedik ligt kan trager of minder goed ontkiemen.
• Bij stekken. Jonge wortels zijn het gevoeligst, dus een laag dik is geen goede start.
• Op potgrond van kamerplanten. Daar vormt het de korst die schimmel en rouwmuggen aantrekt.
• Bij de soorten uit de proef. Broccoli, prei, radijs, viooltjes en zonnebloemen groeiden er aantoonbaar slechter door.

Dat betekent niet dat koffiedik voor andere planten wel veilig is als je het vers strooit. Het betekent dat dit de gevallen zijn waarin het effect is gemeten of het risico het grootst is.

Wel doen, eerst composteren

Het goede nieuws staat ook in het onderzoek. In een vergelijking gaf grond met koffiedik na twaalf maanden juist meer opbrengst dan grond zonder, terwijl de groei kort na het toevoegen werd geremd. Het verschil zit dus in de tijd. Laat het bodemleven het werk doen voordat de plant ermee in aanraking komt.

Daarom is de composthoop of de gft-bak de beste plek voor je koffiedik. Meng het met ander keukenafval en tuinafval, dan wordt het onderdeel van de compost in plaats van een losse laag. Heb je nog geen compostbak, dan staat in composteren voor beginners hoe je begint. Gebruik de rijpe compost daarna spaarzaam, Nederlandse tuinadviezen raden dikke lagen af. Wie zijn eigen potgrond mengt, kan die compost meteen gebruiken in een turfvrij mengsel voor potten en bakken.

Ik vind dit eigenlijk een geruststellende uitkomst. De gewoonte om niets weg te gooien is goed, de stap ertussen ontbrak alleen. Een bakje op het aanrecht voor koffiedik en schillen, en een keer per week naar de compost, is minder werk dan schimmel van je potgrond schrapen. En wie er toch nog mee zit, kan bij de bron beginnen en minder koffie verspillen in de koffiehoek, dan blijft er ook minder dik over.