Vocht in huis in de herfst: welke luchtvochtigheid gezond is en hoe je hem haalt

In oktober verandert de lucht in huis sneller dan je denkt. De ramen gaan dicht, de verwarming slaat weer aan en het wasrek verhuist van het balkon naar de logeerkamer. Binnen een paar weken zie je de eerste condens op het slaapkamerraam, of je merkt juist dat je keel ’s ochtends droog is. Allebei hebben ze met hetzelfde getal te maken, de relatieve luchtvochtigheid. Wie weet waar dat getal hoort te zitten en hoe het werkt, kan het meestal bijsturen zonder er een apparaat voor te kopen.

Welke luchtvochtigheid gezond is

De gangbare bandbreedte voor binnen is 40 tot 60 procent. Die noemt ook het consumentenprogramma Radar in een stuk uit 2022 over vocht in de winter. Daarboven krijgen schimmel en huisstofmijt de ruimte, daaronder gaan ogen, huid en slijmvliezen het merken. Het verschil tussen die twee kanten is in Nederland niet in evenwicht. Volgens Milieu Centraal heeft bijna een op de vijf huishoudens last van vocht of schimmel. Echt te droge lucht komt veel minder vaak voor, en dan vooral in koude, heldere weken midden in de winter.

Meten is de enige manier om te weten waar jij zit. Een eenvoudige hygrometer, of vochtmeter, kost volgens Radar een paar tientjes. Sommige CO2-meters laten de luchtvochtigheid ook zien, en die hebben als bonus dat je ziet wanneer de lucht in de slaapkamer muf wordt. Zet de meter een paar dagen op dezelfde plek, niet naast de radiator en niet op de vensterbank, en kijk naar het patroon. Een piek na het douchen is normaal. Een slaapkamer die elke ochtend boven de 70 procent staat, is een signaal.

Waarom de verwarming het percentage verandert

Het woord relatief is hier de sleutel. Warme lucht kan veel meer waterdamp bevatten dan koude. Verwarm je een kamer, dan blijft de hoeveelheid water in de lucht gelijk, maar het percentage op je meter daalt, omdat er meer ruimte bij komt. Koelt een kamer af, dan gebeurt het omgekeerde. Op de koudste plek in die kamer, een raam, een buitenmuur achter de kast of een hoek bij het plafond, loopt het percentage zo hoog op dat het vocht neerslaat. Daar ontstaat condens, en daar begint schimmel.

Daaruit volgt iets wat tegen je gevoel ingaat. Een kamer heel koud laten om energie te besparen, maakt hem vochtiger. Het RIVM raadt aan de temperatuur in huis niet onder de 15 graden te laten zakken, aldus Radar. Een slaapkamer die ’s nachts op 12 graden staat en waarin twee mensen ademen, is precies de plek waar je in februari zwarte puntjes in de hoek ziet.

Het verklaart ook waarom ventileren in de winter zo goed werkt. Koude buitenlucht bevat weinig water. Komt die binnen en warmt hij op, dan daalt het percentage vanzelf. De droogste lucht van het jaar haal je dus gewoon door het rooster naar binnen, en daar is geen stekker voor nodig.

Te vochtig, zo breng je het omlaag met weinig energie

Het meeste vocht maak je zelf, met douchen, koken, ademen en wasgoed dat binnen droogt. De energiezuinigste aanpak begint daarom bij de bron, en pas daarna bij de lucht.

• Laat de ventilatieroosters dag en nacht open, ook als het koud is. Bij mechanische ventilatie waarschuwt Milieu Centraal dat dichte roosters onderdruk geven, waardoor vochtige lucht uit de kruipruimte naar binnen wordt gezogen.
• Ventileer extra waar het vocht ontstaat. Afzuigkap aan tijdens het koken, ventilatie op de hoogste stand tijdens het douchen. Een raam in de badkamer hoeft volgens Milieu Centraal niet langer open dan 20 tot 30 minuten, want een badkamer die te koud wordt, krijgt juist weer condens.
• Houd de badkamerdeur dicht zolang de spiegel beslagen is, zodat de damp niet door het hele huis trekt.
• Droog de was binnen in een onverwarmde ruimte met een raam of rooster open. Dat raadt Milieu Centraal aan, want een wasrek in de verwarmde woonkamer zet vocht in de lucht en kost meer stookenergie. Buiten droogt was ook bij kou.
• Zet grote kasten een paar centimeter van de buitenmuur, zodat er lucht langs de koude muur kan.

Luchten, alle ramen kort wijd open, is iets anders dan ventileren. Het helpt na het koken of als er veel mensen zijn geweest. Zet dan de thermostaat even laag, zodat de ketel niet tegen het open raam in gaat stoken.

Een elektrische ontvochtiger is pas zinvol als dit niet genoeg is, bijvoorbeeld in een kelder of een souterrain waar je weinig kunt ventileren. Hij verbruikt stroom en pakt alleen het gevolg aan. Blijft het percentage hoog terwijl je dit allemaal doet, of komt schimmel steeds op dezelfde plek terug, dan zit er volgens Milieu Centraal vaak een bouwkundige oorzaak achter, zoals een lekkage. In een huurwoning meld je dat bij de verhuurder. Ruik je het eerder dan je het ziet, dan helpt ons stuk over muffe lucht in huis om de plek te vinden.

Te droog, en waarom je dan niet meteen een bevochtiger nodig hebt

Zakt je meter in een koude week onder de 40 procent, kijk dan eerst wat er gebeurt. Vaak is het een kamer die warmer is dan nodig. Een graad lager stoken laat het percentage weer stijgen en scheelt gas. Ook een plek vlak bij een radiator of in de luchtstroom van een kachel voelt droger dan de rest van de kamer.

Kamerplanten geven vocht af, en wie het droog vindt, kan de was in de woonkamer laten drogen. Dat is precies wat je bij te vochtige lucht zou afraden, en daarom is meten eerst zo handig. Wat je planten nodig hebben als de lucht droog wordt, lees je in ons stuk over kamerplanten die verdrogen door de verwarming.

Ik vind het eerlijk gezegd een geruststellende uitkomst. Een gezond binnenklimaat vraagt in de meeste huizen geen apparaat, maar een open rooster, een badkamerdeur die dicht blijft en een vochtmeter die je af en toe leest. Wie zijn ventilatie verder wil verbeteren, kan bij Milieu Centraal de gratis ventilatiecheck invullen voor advies over het eigen huis.