Nesten van de eikenprocessierups zijn ook in de winter gevaarlijk: wat je doet

Wie in november onder een eik bladeren harkt of een afgewaaide tak opruimt, denkt zelden aan de eikenprocessierups. Die hoort bij de zomer, toch? Helaas niet helemaal. De lege nesten die nu als bruine kluwens in de bomen hangen, zitten vol brandharen, en die blijven jaren actief. Heb je een eik in of naast je tuin, dan is de winter juist het seizoen waarin je er onbewust mee in aanraking komt.

Duurzaam Nieuws schreef op 26 oktober dat ook in de winter de nesten van de eikenprocessierups gevaarlijk zijn, met een waarschuwing van arbo-organisatie Stigas voor iedereen die takken of omgevallen eiken opruimt. Hieronder wat dat betekent voor je eigen tuin, je kinderen en je hond.

Waarom een leeg nest nog steeds prikt

Eén rups draagt volgens het RIVM zo’n 700.000 brandharen. Die zijn 0,2 tot 0,3 millimeter lang, dus met het blote oog zie je ze nauwelijks. Ze hebben weerhaakjes en dringen bij aanraking makkelijk in huid, ogen en luchtwegen. Ook de vervellingshuidjes die in de nesten achterblijven, zitten vol haren.

Het venijn zit erin dat die haren niet verdwijnen als de rupsen weg zijn. Op plekken waar rupsen zaten, kunnen de brandharen volgens het RIVM nog zes tot acht jaar klachten geven, ook als ze in de grond belanden. De wind verspreidt ze, en kleding waar ze in zitten geeft ze later weer af. Je hoeft een nest dus niet aan te raken om er last van te krijgen.

Dat dit jaar extra aandacht verdient, heeft met de aantallen te maken. Biologen telden in 2025 een recordaantal eikenprocessievlinders, en het rupsenseizoen van 2026 gaf volgens Duurzaam Nieuws een grotere uitbraak dan verwacht. Waar veel rupsen zaten, blijven ook veel resten achter.

Wat je in je eigen tuin doet, en wat je laat

De belangrijkste regel is simpel: laat oude nesten met rust. Haal ze niet zelf met een stok of tuinslang uit de boom en veeg ze niet bij elkaar. Daarmee gooi je juist een wolk haren de lucht in. Een paar klussen in de wintertuin vragen daarom een andere aanpak dan normaal.

• Bladeren onder een eik. Kijk eerst wat er tussen ligt voordat je gaat harken. De provincie Drenthe raadt aan ook spinsels, vervellingshuidjes en losse haren te mijden. Pak verdachte resten nooit met de hand. Twijfel je, laat het blad onder die boom dan liggen. Dat is voor de tuin bovendien helemaal geen slecht idee, zoals je leest in ons stuk over bladeren laten liggen.
• Afgewaaide takken. Stigas adviseert eerst te controleren op oude nesten, ook op nesten die op de grond zijn gevallen. Een tak kan er heel gewoon uitzien terwijl er resten aan hangen.
• Compost en snoeiafval. Gooi eikenblad en takken waar nestresten aan kunnen zitten niet op de composthoop. De haren blijven jaren actief, ook in de grond, en dan kom je ze bij het omscheppen weer tegen.
• Kleding en handschoenen. Heb je onder een eik gewerkt, was je kleren dan, bij voorkeur op 60 graden zoals het RIVM aanraadt.

Wie je belt

Een nest weghalen is werk voor een specialist. Rupsen met brandharen en hun nesten worden door gecertificeerde bedrijven geruimd, meestal door ze op te zuigen, zodat de haren niet vrijkomen. Staat de eik in je eigen tuin, dan schakel je zelf zo’n bedrijf in. Staat hij op de stoep, in een plantsoen of in het park, meld het nest dan bij je gemeente, die over bomen in de openbare ruimte gaat. Voor vragen over klachten kun je volgens het RIVM terecht bij de GGD in je regio.

Op de lange termijn kun je zelf wel iets doen, en dat past precies bij deze tijd van het jaar. Koolmezen eten graag eikenprocessierupsen en zelfs de poppen. Ze slaan een rups eerst een paar keer tegen een tak, zodat de meeste haren eraf vallen. Op veel plekken in Nederland hangen sinds 2015 mezenkasten om die vogels te helpen. Een nestkast die je nu ophangt, kan in het voorjaar bewoond zijn, net op tijd voor het nieuwe rupsenseizoen.

Kinderen en honden beschermen

Kinderen zitten op de grond, pakken takjes op en spelen in de zandbak. Het RIVM raadt aan ze te waarschuwen voor de rups, zandbakken zoveel mogelijk dicht te houden en geen speelgoed buiten te laten liggen in een omgeving met eikenprocessierupsen. Dat geldt in de winter net zo goed, omdat de haren in de grond en het zand blijven.

Ook honden en paarden kunnen klachten krijgen als ze met de brandharen in contact komen. Een hond snuffelt juist graag in een hoop blad of tussen afgewaaide takken onder een boom. Houd hem op die plekken even kort aan de lijn en kies op je wandeling een andere route als je weet dat er besmette bomen staan. Lijkt je hond na een wandeling ergens last van te hebben, bel dan je dierenarts.

Toch in aanraking gekomen?

Niet krabben of wrijven, hoe moeilijk dat ook is. Spoel huid of ogen goed met water. Huiduitslag ontstaat meestal binnen acht uur en kan tot twee weken jeuken. Een zachte crème met menthol of een gel met aloë vera kan verlichting geven, en bij ernstige klachten bel je de huisarts. Het is geen reden om je eik te wantrouwen, wel om hem deze winter met wat meer respect te benaderen.