Paddenstoelen plukken dit najaar: zo herken je de dodelijke groene knolamaniet
De groene knolamaniet groeit nu in Nederlandse loofbossen en lijkt op eetbare soorten. Aan deze drie kenmerken herken je hem, en dit doe je bij twijfel.
De groene knolamaniet staat deze weken gewoon in Nederlandse bossen, vaak onder zomereiken en beuken. Hij is de gevaarlijkste paddenstoel die je hier kunt vinden, en hij lijkt voor een beginner op soorten die wel eetbaar zijn. Wie dit najaar zelf wil plukken, moet drie dingen kunnen controleren die bij deze soort altijd samen voorkomen. Een witte ring aan de steel, witte plaatjes onder de hoed en een knol met een vliezig zakje aan de voet, die vaak in de grond verstopt zit. Zie je die combinatie, of weet je het niet zeker, laat de paddenstoel dan staan.
Aanleiding is een stuk van Duurzaam Nieuws van 26 september. Daarin staat dat jaarlijks zo’n twintig Nederlanders vergiftigd raken door wilde paddenstoelen en dat er sinds 2019 in Nederland vier mensen aan een paddenstoelvergiftiging zijn overleden, op basis van cijfers van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum via het UMC Utrecht. Conservator Arthur Oosterbaan van Ecomare vond de soort dit najaar nog op Texel, in De Dennen.
Waarom juist deze paddenstoel zo gevaarlijk is
De groene knolamaniet (Amanita phalloides, in het Engels death cap) bevat amatoxinen. Die stoffen tasten de lever aan. Het verraderlijke is het verloop. Eerst komen er maag- en darmklachten, en pas daarna volgt de schade aan de lever, die dodelijk kan zijn. In Europa is deze ene soort volgens Natuurpunt verantwoordelijk voor 95 procent van de dodelijke paddenstoelvergiftigingen.
Koken, bakken of drogen helpt niet. Het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde beschreef een vrouw van 34 die overleed na een soep waarin de paddenstoel was meegekookt. Een klein stukje in een gerecht met verder alleen goede paddenstoelen is dus al genoeg om het hele gerecht gevaarlijk te maken. Dat vind ik het belangrijkste om te onthouden, want veel mensen denken dat een twijfelgeval in een grote pan wel wegvalt.
Waar en wanneer je hem tegenkomt
De soort leeft ondergronds samen met de wortels van loofbomen. Boom en schimmel wisselen via die wortels voedingsstoffen uit. In Nederland staat hij het vaakst bij zomereiken, maar ook bij beuken, hazelaars en kastanjes. Dat zijn precies de loofbossen en lanen waar in de herfst veel mensen met een mandje lopen. De vruchtlichamen verschijnen in de nazomer en de herfst, dus nu.
Zo onderscheid je hem van soorten die erop lijken
Onervaren plukkers verwarren de groene knolamaniet vooral met russula’s (de groep van de gewone en groene russula) en met groene ridderzwammen uit het geslacht Tricholoma. De hoedkleur helpt nauwelijks, want die loopt bij de knolamaniet van olijfgroen en geelgroen tot bijna wit. Kijk daarom naar de bouw van de hele paddenstoel, en graaf hem voorzichtig helemaal uit zodat je de voet ziet.
| Kenmerk | Groene knolamaniet | Russula | Groene ridderzwam |
|---|---|---|---|
| Hoed | Olijfgroen tot geelgroen of bijna wit, glad | Groen, rood, geel of paars, vaak wat glanzend | Geelgroen, vaak kleverig |
| Plaatjes onder de hoed | Wit | Wit tot crème, breken makkelijk | Geel tot groengeel |
| Ring aan de steel | Ja, een hangende witte manchet | Nee | Nee |
| Voet | Knolvormig met een vliezig zakje (de beurs), vaak onder de grond | Recht, geen knol en geen zakje | Recht, geen zakje |
| Steel | Wit, soms met groenige vlekjes | Breekt als krijt | Vezelig |
Twee kanttekeningen bij deze tabel. De ring kan bij oudere exemplaren verdwenen zijn, en wie een paddenstoel afsnijdt boven de grond, mist het zakje aan de voet. Dat is precies hoe het misgaat. En de groene ridderzwam is zelf ook geen veilige keuze, die staat in verschillende landen inmiddels als giftig te boek. Een tabel als deze helpt je om de gevaarlijkste soort te herkennen. Hij maakt je nog geen paddenstoelenkenner.
Wat je doet als je twijfelt of iemand ziek wordt
- Pluk alleen wat je met volledige zekerheid kent, en gooi een mandje met één twijfelgeval er helemaal uit.
- Vertrouw niet op een app of een foto op je telefoon. Duurzaam Nieuws noemt dat terecht een riskante gids.
- Kijk voor je gaat plukken bij de beheerder van het bos of je daar mag plukken. In veel natuurgebieden is het niet toegestaan.
- Laat je vondst determineren door iemand met ervaring, bijvoorbeeld via een excursie van een natuurvereniging of de Nederlandse Mycologische Vereniging.
- Wordt iemand na het eten van wilde paddenstoelen misselijk of krijgt hij buikklachten, bel dan meteen de huisarts of de huisartsenpost, en bij ernstige klachten 112. Bewaar resten van de paddenstoelen en het gerecht.
Mijn eigen regel is eenvoudig. Paddenstoelen in het bos zijn om naar te kijken en te fotograferen, en eetbare paddenstoelen haal je bij de groenteboer of de supermarkt. Wie echt wil leren plukken, doet dat een paar seizoenen onder begeleiding van iemand die het kan. Dat voelt misschien overdreven voorzichtig, maar bij een soort waarbij één exemplaar in de pan genoeg is, is voorzichtig gewoon verstandig.
